دست ما تر مىشود از دريا هم كم مىشود ، ولى سايه انسان هرچند هم بزرگتر شود از خود انسان كم نمىشود ، پس خداوند هم همين طور است كه هرچه به ديگران فيض ببخشد از خود او چيزى كم نمىشود ، از همين جهت خدا ( لم يلد ) ( 1 ) است ، يعنى ايجادش به توليد نيست ، و اين پدر است كه ايجادش به توليد است ، چون هنگام ايجاد يك فرزند به اندازه يك اسپرم از پدر كم مىشود ، ولى نسبت خدا به مخلوقات ايجاد است ، يعنى هيچ از او كم نمىشود . شباهت جلوه هاى وجودى خداوند با تصوّرات نفس انسان براى اين كه مطلب روشن تر شود مىگوييم : موضوع خلقت جهان هستى نظير تصوّرات نفس مجرّد شماست ، كه وقتى چيزى را تصوّر مىكند از خود او چيزى كم نمىشود و در عين حال آن موجود نفسانى پرتو وجود نفس شماست ; مثلا شما الآن كه اينجا نشسته ايد اگر يك كوهى از طلا را تصوّر كنيد ، اين كوه طلا در ذهن شما موجود مىشود و پرتو ذهن شما و ساخته ذهن شماست بدون اين كه چيزى از شما و يا از نفس شما كم شده باشد ، از طرف ديگر به محض اين كه شما از آن كوه طلا غافل شويد نابود مىشود . پس حدوث و بقاى تصوّرات نفس ، به توجّه نفس شماست ; خلقت جهان هستى هم به همين گونه است و جهان خلقت در حدوث و بقا وابسته به اراده حق است . بنابراين وجودات جهان هستى پرتوهايى از ذات خداست بدون آن كه چيزى از ذات او كم شده باشد ، و به محض اين كه اراده خود را برگرداند همه جهان نابود مىشود ، و به قول شاعر : اگر نازى كند در هم فرو ريزند قالبها .

--> 1 - سوره توحيد ، آيه 3